Saturday, August 14, 2010

WULANG SUNU (NASEHAT MULIA UNTUK ANAK) Karya ISKS Pakubuwana IV

1. Wulang Sunu yang digubah dalam tembang,

Yang berisi tuntunan dalam berbakti,

mengabdi kepada orang tua,

maka perhatikanlah,

nasehat yang tertulis,

siapa yang tidak menuruti kata-kata nasehat,

akhirnya terlunta-lunta,

di zaman akhir akan mendapat celaka,

kelak matinya tersiksa.

2. Jikalau kamu sudi menjalani,

Nasehat berarti di atas kertas,

Pasti akan baik dalam urusan apa saja,

Berbakti pada ayah ibu

yang dulu kamu …

berbuat baik dan buruk,

dari ayah ibu,

saat kamu masih dalam kandungan,

ibumu lebih menderita dalam prihatin,

dalam menjaga & memeliharamu

3. Tidak enak untuk makan dan tidur,

Ibumu selalu mengidamkanmu,

Makan nasi garam saja,

Walaupun hanya minum jamu menyusui,

Menggigit tempurung pun dijalani,

Setiap hari ke sungai,

Pilis (bubuk jamu ditempel di jidat) singgul (bubuk jamu ditempel di kening) dilakoni,

Ibu selalu merawat sejak kamu kecil,

Maka rasakanlah (berimpati)

4. Makananmu nanti pahit getir,

Ibumu selalu merawat dirimu,

tidurnya sekedar sambilan (tidak nyenyak),

walau harus basah kuyup air kencingmu,

berlepotan tai tetep dijalani,

Bila kamu ingin kencing,

Kencing sambil dipangku (tatur), beralaskan ibumu,

Dimandikan pagi sore sampai bersih,

Bila lapar disuapi

5. Waktu kau umur sembilan bulan,

Pasti kau bisa merangkak,

Ibumu tetap mengasuh,

Walaupun apa adanya,

Merawat saat kamu kecil,

Bila kau kurang pangan,

Dipenuhi walau harus ngutang,

Kelak bila kau sudah dewasa tiada balas-budimu,

Sungguh kamu menganiaya.

6. Bila kelak kamu tetap lakukan,

menganiaya orang tuamu,

bakal dihukum Tuhan,

kelak bila ajal tiba,

akhirnya juga mendapat siksa,

bila orang durhaka kepada ibu,

siksaannya berat sekali,

maka wasiat ku,

jangan berani kepada ibu, dan ayah..anak ku,

perintahnya laksanakan.

7. Kenapa kamu ini,

Bila diajari ibu bapa,

Ucapanmu sering membantah,

Berlagak sudah mahir sambil membelakangi,

Hindarilah sikap itu anakku,

Tidak baik yang akan kau dapatkan,

Dunia akhiratnya,

Toh akhirnya terlunta-lunta,

Kelak akan mati sebagai seteru Tuhan,

Disiksa “malaikat”.

8. Bagi anak muda yang patuh,

Bukan begitu sikapmu,

Dibimbing ibu bapanya,

Sikapnya sopan menghargai,

Orang tuanya sebagai “wakil” Tuhan,

Datang-pergi selalu menghormat,

Seperti itu budi-pekerti yang luhur,

Serta berbakti pada Hyang Suksma, yakni Yang Kuasa mematikan dan menghidupkan,

Termasuk sandang dan pangan.

9. Kelak, bagi pemuda yang sudah salah kaprah,

Banyak bertingkah,

malang melintang tidak karuan,

membiarkan diri dalam kenistaan,

wataknya sombong tinggi hati,

suka memamerkan keelokan tubuhnya,

lagaknya acuh tak acuh,

mudah tersinggung,

meresahkan banyak orang

10. Maka jangan ada yang mengalami, tingkah laku nista,

Yang salah pasti bakal menanggung malu, ketahuan boroknya, tak ada yang bisa luput,

setiap sikap lacur,

berlagak ramah pada sesama,

ingatlah..anakku,

jangan sampai mempunyai perilaku lacur,

prihatinlah dalam setiap langkah.

11. Dan sekali lagi wasiat ingsun..anakku,

Bilamana kalian mempunyai keinginan,

Pertimbangkan dengan cermat,

Jagalah dirimu,

Bila pangkatmu kecil,

Jangan bertingkah (sok) kuasa,

Bila kalian terhormat,

Besikap sabar, bagus dan halus budi pekertinya,

Itulah perilaku utama.

12. Mangkanya jadi anak muda itu

jangan sungkan bergaul dengan orang tua (matang ilmunya),

yang bagus nasehatnya,

bukan kalian bandingannya,

sekalipun batin maupun lahir,

lahirnya menjaga tata krama,

batinnya mengabdi pada kesetiaan,

itulah wasiatku,

semua anak cucu buyut ku,

kalian terapkan perilaku mulia.

Friday, August 13, 2010

Naskah Joyoboyo

Kalau mengikuti ceramah-ceramah agama dari sejumlah kyai (tentunya dalam gaya penuturan antara bahasa jawa dan indonesia), maka sering sekali disitir sejumlah syair kuno jawa. Kadang disebutkan narasumbernya adalah Wali songo, kadang disebutkan joyoboyo, kadang disebutkan orang dulu….. . Apa yang disitir tentunya hanya sekedar mendekatkan kita antara apa yang terjadi saat ini dengan apa yang tertera dalam quran dan hadits.
Dalam sebuah milis kebetulan saya mendapatkan satu postingan tentang naskah kuno dari Joyoboyo. Saya fikir apakah ini yach naskah lengkap yang sering saya dengar dari potongan-potongan ungkapan yang sering disampaikan ulang oleh para kyai. Karena saya tidak terlalu faham bahasa jawa, ya… cuma nebak-nebak saja apa maksudnya. Kelihatannya apa yang dimunculkan dalam naskah joyoboyo tersebut sudah terjadi saat ini, namum apa makna aslinya masih harus nanya sama pak kyai nih.
Beikut bunyi lengkap dari naskah joyoboyo tersebut :
Ramalan JoyoboyoBesukyen wis anakreta tanpa jaran.
TanahJawa kalungan wesi.
Prahumlaku ing dhuwur awang-awang.
Kaliilang kedhunge.
Pasarilang kumandhang.
Ikutanda yen tekane jaman Jayabaya wiscedhak.
Bumisaya suwe saya mengkeret.
Sekilanbumi dipajeki.
Jarandoyan mangan sambel.
Wongwadon nganggo pakaian lanang.
Ikutandane yen wong bakal nemoni wolak-waliking jaman.
Akehjanji ora ditetepi.
Akehwong wani mlanggar sumpahe dhewe.
Manungsapada seneng nyalah.
Orangindahake hukum Allah.
Barangjahat diangkat-angkat.
Barangsuci dibenci.
Akehmanungsa mung ngutamake duwit.
Lalikamanungsan.
Lalikabecikan.
Lalisanak lali kadang.
AkehBapa lali anak.
Akehanak wani nglawan ibu.
Nantangbapa.
Sedulurpada cidra.
Kulawargapada curiga.
Kancadadi mungsuh.
Akehmanungsa lali asale.
UkumanRatu ora adil.
Akehpangkat sing jahat lan ganjil.
Akehkelakuan sing ganjil.
Wongapik-apik pada kepencil.
Akeh wong nyambut gawe apik-apik pada krasaisin.
Luwihutama ngapusi.
Wegahnyambut gawe.
Kepinginurip mewah.
Ngumbarnafsu angkara murka, nggedhekake duraka.
Wongbener thenger-thenger.
Wongsalah bungah.
Wongapik ditampik-tampik.
Wongjahat munggah pangkat.
Wongagung kesinggung.
Wongala kepuja.
Wongwadon ilang kawirangane.
Wonglanang ilang kaprawirane.
Akehwong lanang ora duwe bojo.
Akehwong wadon ora setya marang bojone.
Akehibu pada ngedol anake.
Akehwong wadon ngedol awake.
Akehwong ijol bebojo.
Wongwadon nunggang jaran.
Wonglanang linggih plangki.
Randaseuang loro.
Prawanseaga lima.
Dudapincang laku sembilan uang.
Akehwong ngedol ngelmu.
Akehwong ngaku-aku.
Njabaneputih njerone dadu.
Ngakunesuci, nanging sucine palsu.
Akehbujuk akeh lojo.
Akehudan salah mangsa.
Akehprawan tuwa.
Akehranda nglairake anak.
Akehjabang bayi lahir nggoleki bapakne.
Agamaakeh sing nantang.
Perikamanungsansaya ilang.
Omahsuci dibenci.
Omahala saya dipuja.
Wongwadon lacur ing ngendi-endi.
Akehlaknat.
Akehpengkhianat.
Anakmangan bapak.
Sedulurmangan sedulur.
Kancadadi mungsuh.
Gurudisatru.
Tanggapada curiga.
Kana-kenesaya angkara murka.
Singweruh kebubuhan.
Singora weruh ketutuh.
Besukyen ana peperangan.
Tekasaka wetan, kulon, kidul lan lor.
Akehwong becik saya sengsara.
Wongjahat saya seneng.
Wektuiku akeh dandang diunekake kuntul.
Wongsalah dianggep bener.
Pengkhianatnikmat.
Durjonosaya sempurna.
Wongjahat munggah pangkat.
Wonglugu kebelenggu.
Wongmulyo dikunjoro.
Singcurang garang.
Singjujur kojur.
Pedagangakeh sing keplarang.
Wongmain akeh sing ndadi.
Akehbarang haram.
Akehanak haram.
Wongwadon nglamar wong lanang.
Wonglanang ngasorake drajate dhewe.
Akehbarang-barang mlebu luang.
Akehwong kaliren lan wuda.
Wongtuku nglenik sing dodol.
Singdodol akal okol.
Wonggolek pangan kaya gabah diinteri.
Singkebat kliwat.
Singtelah sambat.
Singgede kesasar.
Singcilik kepleset.
Singanggak ketunggak.
Singwedi mati.
Singnekat mbrekat.
Singjerih ketindhih.
Singngawur makmur,
Singngati-ati ngrintih.
Singngedan keduman.
Singwaras nggagas.
Wongtani ditaleni.
Wongdora ura-ura.
Ratuora netepi janji, musna kekuasaane.
Bupatidadi rakyat.
Wongcilik dadi priyayi.
Singmendele dadi gede,
Singjujur kojur.
Akehomah ing nduwur jaran.
Wongmangan wong.
Anaklali bapak.
Wongtuwa lali tuwane.
Pedagangadol barang saya laris.
Bandanesaya ludes.
Akehwong mati kaliren ing sisihe pangan.
Akehwong nyekel banda nanging uripe sengsara.
Singedan bisa dandan.
Singbengkong bisa nggalang gedong.
Wongwaras lan adil uripe nggrantes lan kepencil.
Anapeperangan ing njero.
Timbulamarga para pangkat akeh sing pada salah paham.
Durjanasaya ngambra-ambra.
Penjahatsaya tambah.
Wongapik saya sengsara.
Akehwong mati jalaran saka peperangan.
Kebingunganlan kobongan.
Wongbener saya tenger-tenger.
Wongsalah saya bungah-bungah.
Akehbanda musna ora karuan lungane.
Akehpangkat lan drajat pada minggat ora karuan sababe.
Akehbarang-barang haram, akeh bocah haram.
Bejanesing lali, bejane sing eling.
Nangingsauntung-untunge sing lali.
Isihuntung sing waspada.
Angkaramurka saya ndadi.
Kana-kenesaya bingung.
Pedagangakeh alangane.
Akehburuh nantang juragan.
Juragandadi umpan.
Singsuwarane seru oleh pengaruh.
Wongpinter diingar-ingar.
Wongala diuja.
Wongngerti mangan ati.
Bandadadi memala.
Pangkatdadi pemikat.
Singsawenang-wenang rumangsa menang.
Singngalah rumangsa kabeh salah.
AnaBupati saka wong sing asor imane.
Patihekepala judi.
Wongsing atine suci dibenci.
Wongsing jahat lan pinter jilat saya derajat.
Pemerasansaya ndadra.
Malinglungguh wetenge mblenduk.
Pitikangkrem saduwurane pikulan.
Malingwani nantang sing duwe omah.
Begalpada ndugal.
Rampokpada keplok-keplok.
Wongmomong mitenah sing diemong.
Wongjaga nyolong sing dijaga.
Wongnjamin njaluk dijamin.
Akehwong mendem donga.
Kana-kenerebutan unggul.
Angkaramurka ngombro-ombro.
Agamaditantang.
Akehwong angkara murka.
Nggedeakeduraka.
Ukumagama dilanggar.
Perikamanungsandi-iles-iles.
Kasusilanditinggal.
Akehwong edan, jahat lan kelangan akal budi.
Wongcilik akeh sing kepencil.
Amargadadi korbane si jahat sing jajil.
Banjurana Ratu duwe pengaruh lan duwe prajurit.
Negaraneambane sapra-walon.
Tukangmangan suap saya ndadra.
Wongjahat ditampa.
Wongsuci dibenci.
Timahdianggep perak.
Emasdiarani tembaga.
Dandangdikandakake kuntul.
Wongdosa sentosa.
Wongcilik disalahake.
Wongnganggur kesungkur.
Wongsregep krungkep.
Wongnyengit kesengit.
Buruhmangluh.
Wongsugih krasa wedi.
Wongwedi dadi priyayi.
Senengewong jahat.
Susahewong cilik.
Akehwong dakwa dinakwa.
Tindakemenungsa saya kuciwa.
Ratukaro Ratu pada rembugan negara endi sing dipilih lan disenengi.
Hore!hore!.
WongJawa kari separo,
Landa-Cinakari sejodo.
Akehwong ijir, akeh wong cethil.
Singeman ora keduman.
Singkeduman ora eman.
Akehwong mbambung.
Akehwong limbung.
Selot-selotembesuk wolak-waliking jaman teka.

Wednesday, August 11, 2010

SERAT SABDO JATI

Serat SABDO JATI. RADEN Mas Ngabehi Ronggowarsito. Demikian nama salah seorang pujangga terkenal yang pernah menorehkan jejak gemilang dalam kesusastraan Jawa di abad 19. Namanya senantiasa dikenang sebagai pujangga besar yang karya-karyanya tetap abadi hingga kini.
Dari tangan pujangga asal Keraton Surakarta ini lahir berbagai karya sastra bermutu tinggi yang sarat nilai kemanusiaan. Buku-bukunya antara lain membahas falsafah, ilmu kebatinan, primbon, kisah raja, sejarah, lakon wayang, dongeng, syair, adat kesusilaan, dan sebagainya. Namun sebagian masyarakat Jawa, terutama rakyat jelata, sering mengidentikkan Ronggowarsito dengan karangan-karangan yang memadukan kesusastraan dengan ramalan yang penuh harapan, perenungan dan perjuangan.
Dilahirkan pada 15 Maret 1802 dengan nama asli Bagus Burham. Ayahnya seorang carik Kadipaten Anom yang bernama Raden Mas Pajangswara. Ibunya Raden Ayu Pajangswara merupakan keturunan ke-9 Sultan Trenggono dari Demak.
Bakat dan keahliannya dalam bidang kesusastraan semakin terasah dengan bimbingan kakeknya Raden Tumenggung Sastronegoro. Semenjak kecil, ia dibekali ajaran Islam dan pengetahuan yang bersandar pada ajaran kejawen, Hindu, Budha, serta ilmu kebatinan.
Karya-karya besarnya yang terkenal sampai saat ini adalah Serat Kalatidha yang berisi gambaran zaman penjajahan yang disebut “zaman edan”. Ada kitab Jaka Lodhang yang berisi ramalan akan datangnya zaman baik, serta Sabdatama yang berisi ramalan tentang sifat zaman makmur dan tingkah laku manusia yang tamak.Menjelang akhir hayatnya, Ronggowarsito menulis buku terakhir Sabdajati yang di antaranya berisi ramalan waktu kematiannya sendiri. Buku ini pun berisi ucapan perpisahan dan permohonan pamit karena Ki Pujangga akan segera meninggalkan dunia fana ini.
Pada 24 Desember 1873, pujangga besar dari tanah Jawa itu meninggal dunia dengan tenteram. Tempat peristirahatan terakhirnya terletak di Palar, sebuah desa kecil di wilayah Klaten-Jogjakarta.

Hawya pegat ngudiya Ronging budyayu
Margane suka basuki
Dimen luwar kang kinayun
Kalising panggawe sisip
Ingkang taberi prihatos

Jangan berhenti selalulah berusaha berbuat kebajikan,
agar mendapat kegembiraan serta keselamatan serta tercapai segala cita-cita,
terhindar dari perbuatan yang bukan-bukan, caranya haruslah gemar prihatin.

Ulatna kang nganti bisane kepangguh
Galedehan kang sayekti
Talitinen awya kleru
Larasen sajroning ati
Tumanggap dimen tumanggon

Dalam hidup keprihatinan ini pandanglah dengan seksama,
intropeksi, telitilah jangan sampai salah, endapkan didalam hati, agar mudah menanggapi sesuatu.

Pamanggone aneng pangesthi rahayu
Angayomi ing tyas wening
Eninging ati kang suwung
Nanging sejatining isi
Isine cipta sayektos

Dapatnya demikian kalau senantiasa mendambakan kebaikan,
mengendapkan pikiran, dalam mawas diri sehingga seolah-olah hati ini kosong namun sebenarnya akan menemukan cipta yang sejati.

Lakonana klawan sabaraning kalbu
Lamun obah niniwasi
Kasusupan setan gundhul
Ambebidung nggawa kendhi
Isine rupiah kethon

Segalanya itu harus dijalankan dengan penuh kesabaran.
Sebab jika bergeser (dari hidup yang penuh kebajikan)
akan menderita kehancuran. Kemasukan setan gundul,
yang menggoda membawa kendi berisi uang banyak.

Lamun nganti korup mring panggawe dudu
Dadi panggonaning iblis
Mlebu mring alam pakewuh
Ewuh mring pananing ati
Temah wuru kabesturon

Bila terpengaruh akan perbuatan yang bukan-bukan,
sudah jelas akan menjadi sarang iblis, senantiasa mendapatkan kesulitas-kesulitan, kerepotan-kerepotan, tidak dapat berbuat dengan itikad hati yang baik,
seolah-olah mabuk kepayang.

Nora kengguh mring pamardi reh budyayu
Hayuning tyas sipat kuping
Kinepung panggawe rusuh
Lali pasihaning Gusti
Ginuntingan dening Hyang Manon

Bila sudah terlanjur demikian tidak tertarik terhadap perbuatan yang menuju kepada kebajikan. Segala yang baik-baik lari dari dirinya, sebab sudah diliputi perbuatan dan pikiran yang jelek.
Sudah melupakan Tuhannya. Ajaran-Nya sudah musnah berkeping-keping.

Parandene kabeh kang samya andulu
Ulap kalilipen wedhi
Akeh ingkang padha sujut
Kinira yen Jabaranil
Kautus dening Hyang Manon

Namun demikian yang melihat, bagaikan matanya kemasukan pasir, tidak dapat membedakan yang baik dan yang jahat, sehingga yang jahat disukai dianggap utusan Tuhan.

Yeng kang uning marang sejatining dawuh
Kewuhan sajroning ati
Yen tiniru ora urus
Uripe kaesi-esi
Yen niruwa dadi asor

Namun bagi yang bijaksana, sebenarnya repot didalam pikiran
melihat contoh-contoh tersebut. Bila diikuti hidupnya akan
tercela akhirnya menjadi sengsara.

Nora ngandel marang gaibing Hyang Agung
Anggelar sakalir-kalir
Kalamun temen tinemu
Kabegjane anekani
Kamurahane Hyang Manon

Itu artinya tidak percaya kepada Tuhan, yang menitahkan bumi dan langit, siapa yang berusaha dengan setekun-tekunnya akan mendapatkan kebahagiaan. Karena Tuhan itu Maha Pemurah adanya.

Hanuhoni kabeh kang duwe panuwun
Yen temen-temen sayekti
Dewa aparing pitulung
Nora kurang sandhang bukti
Saciptanira kelakon

Segala permintaan umatNya akan selalu diberi, bila dilakukan dengan setulus hati.
Tuhan akan selalu memberi pertolongan, sandang pangan tercukupi segala cita-cita dan kehendaknya tercapai.

Ki Pujangga nyambi paraweh pitutur
Saka pengunahing Widi
Ambuka warananipun
Aling-aling kang ngalingi
Angilang satemah katon

Sambil memberi petuah Ki Pujangga juga akan membuka selubung yang termasuk rahasia Tuhan, sehingga dapat diketahui.

Para jalma sajroning jaman pakewuh
Sudranira andadi
Rahurune saya ndarung
Keh tyas mirong murang margi
Kasekten wus nora katon

Manusia-manusia yang hidup didalam jaman kerepotan,
cenderung meningkatnya perbuatan-perbuatan tercela,
makin menjadi-jadi, banyak pikiran-pikiran yang tidak berjalan
diatas riil kebenaran, keagungan jiwa sudah tidak tampak.

Katuwane winawas dahat matrenyuh
Kenyaming sasmita sayekti
Sanityasa tyas malatkunt
Kongas welase kepati
Sulaking jaman prihatos

Lama kelamaan makin menimbulkan perasaan prihatin, merasakan ramalan tersebut,
senantiasa merenung diri melihat jaman penuh keprihatinan tersebut.

Waluyane benjang lamun ana wiku
Memuji ngesthi sawiji
Sabuk tebu lir majenum
Galibedan tudang tuding
Anacahken sakehing wong

Jaman yang repot itu akan selesai kelak bila sudah mencapat tahun 1877
(Wiku=7, Memuji=7, Ngesthi=8, Sawiji=1. Itu bertepatan dengan tahun Masehi 1945).

Ada orang yang berikat pinggang tebu perbuatannya seperti orang gila, hilir mudik menunjuk kian kemari, menghitung banyaknya orang.

Iku lagi sirap jaman Kala Bendu
Kala Suba kang gumanti
Wong cilik bisa gumuyu
Nora kurang sandhang bukti
Sedyane kabeh kelakon

Disitulah baru selesai Jaman Kala Bendu. Diganti dengan jaman Kala Suba.
Dimana diramalkan rakyat kecil bersuka ria, tidak kekurangan sandang dan makan seluruh kehendak dan cita-citanya tercapai.

Pandulune Ki Pujangga durung kemput
Mulur lir benang tinarik
Nanging kaseranging ngumur
Andungkap kasidan jati
Mulih mring jatining enggon

Sayang sekali “pengelihatan” Sang Pujangga belum sampai selesai, bagaikan menarik benang dari ikatannya.
Namun karena umur sudah tua sudah merasa hampir
datang saatnya meninggalkan dunia yang fana ini.

Amung kurang wolung ari kang kadulu
Tamating pati patitis
Wus katon neng lokil makpul
Angumpul ing madya ari
Amerengi Sri Budha Pon

Yang terlihat hanya kurang 8 hari lagi, sudah sampai waktunya, kembali menghadap Tuhannya. Tepatnya pada hari Rabu Pon.

Tanggal kaping lima antarane luhur
Selaning tahun Jimakir
Taluhu marjayeng janggur
Sengara winduning pati
Netepi ngumpul sak enggon

Tanggal 5 bulan Sela
(Dulkangidah) tahun Jimakir Wuku Tolu,
Windu Sengara (atau tanggal 24 Desember 1873)
kira-kira waktu Lohor, itulah saat yang ditentukan
sang Pujangga kembali menghadap Tuhan.

Cinitra ri budha kaping wolulikur
Sawal ing tahun Jimakir
Candraning warsa pinetung
Sembah mekswa pejangga ji
Ki Pujangga pamit layoti